مشایخ مثنوی

مولف : اسحاق بهرامی

ویراستار : ساسان والی زاده

ناشر : انتشارات افلاک

قیمت : 2000 تومان

مشایخ مثنوی دربرگیرنده شرح احوالات عارفان و معاریفی است که در مثنوی شریف به نص یا کنایه ذکری از ایشان به میان آمده است. به واقع از این منظر می توان به سرچشمه های فکری مولانا دست یافت البته معارف مثنوی بخاطر آن که حاصل عروج روحانی و مشهودات قلبی عارفی است که "حرف و صوت و گفت" را کنار گذاشته و از طریق دل با حق سخن می گوید بسیار دشـــــوار می نماید اما با روشی که در این کتاب برگزیده شده است می توان به اندیشه مولوی نقبی زد .

 اسحاق بهرامی مولف گرانقدر کتاب از فرهنگیان خوش نام لرستانی است که سالها در دبیرستان ها و مراکز آموزش عالی کوهدشت و خرم آباد به تدریس و پژوهش اشتغال داشته است. شناخت عمیق او از مبانی ادبیات فارسی و به ویژه معاریف شعر کلاسیک ایران او را در این حیطه صاحب رای ساخته است. اگرچه قدر او به مانند همه پژوهشگران سخت کوش این دیار چندان شناخته نشده و مرتبه فرهنگی ایشان مجهول مانده است والبته ناگفته نگذارم که پژوهش در لرستان با محاکات سختی روبروست آنها که وزنه ای دارند، با اصول علمی پژوهش آشنایند و مبنای کارشان مبتنی بر ماخذ مستندات است مهجور مانده و آثارشان در دیار خود غریب افتاده است و آنها که آثاری به غایت ضعیف با کپی نویسی آشکار پدید آورده و نوعا دچار ضعف تالیف هستند معرکه دار میدان شده و صفحات جراید و صحن مجالس را عرصه جولان خود قرار داده اند و شگفت آن که اینان از سفله پروری دهر شاکی شده و از این که متولیان فرهنگی قدر بی قدرشان را پاس نمی دارند گلایه های گزاف دارند. مراد از این اشاره ناگزیر هشدار به روند رو به تزاید بی مایگی و کتاب سازی از سویی و پاسداشت کوشندگان واقعی فرهنگ است.

به هر روی امتیاز اصلی کتاب « مشایخ مثنوی » آن است که از متدی دانشگاهی بهره می برند. این کتاب که دارای یک درآمد بلند و مقدمه ای محققانه است در بیست و چهار بخش به شرح آراء عارفان صاحب نامی چون ابراهیم ادهم، ابوبکر ربابی، ابوالحسن خرقانی، ابوسعید ابوالخیر، اویس قرنی، بایزید بسطامی، حکیم سنایی، شمس تبریزی، شیان راعی، عبدالله مغربی، شقیق بلخی، ذالنون مصری و مشایخ دیگر پرداخته و به تبیین دیدگاه مولانا نسبت به ایشان می پردازد. در بخش پایانی کتاب شرح مشایخی آمده است که مولوی بدون ذکر نام به شرح احوالات آنها پرداخته و یا در تمثیلات خود به آنها اشارتی رفته است. این حلقه آن گونه که آقای بهرامی استخراج کرده اند شامل ابن العربی، ابن عطا، ابوالحسن نوری، ابوبکر واسطی، ابوعبدالله انطاکی، ابوعلی دقاق، خواجه عبدالله انصاری، سهل تستری، مالک دیناری و مجدالدین بغدادی است. شیوه تنظیم کتاب چنان است که درآغاز شرحی از زندگی عارفان بیان شده و سپس به ترتیبی که مولانا در دفترهای شش گانه مثنوی از آنان یاد کرده یا داستانی آورده با ذکر شماره دفتر و بیت مورد نظر علت یا مناسب یاد کرد آنها آمده است. تنظیم و بخش بندی رساله صرف نظر از اهمیت یا علاقه مولوی به اشخاص به صورت الفبایی مرتب شده است.

اسحاق بهرامی در درآمدی که بر کتاب نگاشته است آورده است : قله هایی را که مولانا از قول دیگران نقل می کند پاسخی است به دریافت های ذهنی خود او ، چه آنجا که بدون تغییر و تصرف نقل می کند و چه در مواردی که قصه ای را بازسازی می کند.

شایان ذکر است که با وجود اختلاف رای صوفیان، مولانا هیچ گاه به دنبال گروه خاصی نرفته و تعصبی نشان نداده است و به این گفته  خودش که « سخت گیری و تعصب خاصی است » جامه عمل پوشانده است. جالب تر آن که گاهی از عارفان مورد علاقه و مصاحب خویش فقط به اشاره یاد می کند و کمتر به آنان می پردازد مثلا از شمس تبریزی به ذکر داستان یا کرامت نمی پردازد یا از برهان الدین ـــ مربی و استاد مولوی ــ تنها در یک یا چند بیت یاد شده است !

با این احوال، یکی از ویژگی های اخلاقی و انسانی مولانا در مثنوی قدرشناسی او از کسانی است که به نوعی برگردن مثنوی شریف حقی دارند آنچنانکه مولوی در هر مقامی از متقدمین خود عطار و سنایی به نیکی یاد می کند و این همان سیرتی که مولف گرانقدر « مشایخ مثنوی » به آن تاسی جسته و از دکتر مهدی ماحوزی و دکتر جلیل تجلیل استادان برجسته ادبیات فارسی که گویا کتاب با مشورت عالمانه ایشان تنظیم یافته است قدردانی شده است ؛ به هر حال انتشار این کتاب را به جامعه فرهنگی لرستان تبریک گفته و از این که نقش کوچکی در ویرایش کتاب داشته ام بسیار خرسندم. ناگفته نگذارم باید از آقای حاج احمدی مدیر دلسوز انتشارات افلاک که نقش بی بدیلی در انتشار آثار نویسندگان لرستانی داشته و در مقام یک نهاد فرهنگی سعی بلیغ در معرفی فرهنگ مکتوب استان نموده اند قدردانی کرد.